Review Tây Sơn thực lục – Hành trình lấp đầy khoảng trống lịch sử 25 năm triều đại Tây Sơn

---

Mở đầu: Một khoảng trống lịch sử cần được lấp đầy

Trong lịch sử dân tộc, hiếm có giai đoạn nào gây tranh cãi và bị bỏ ngỏ nhiều như triều đại Tây Sơn. Chỉ tồn tại trong khoảng 25 năm (1778 – 1802), nhưng đó lại là một trong những giai đoạn kịch tính, dữ dội và hào hùng nhất: phong trào nông dân Tây Sơn nổi lên từ ấp Tây Sơn, thổi bùng ngọn lửa khởi nghĩa, lật đổ các thế lực phong kiến mục ruỗng, dẹp loạn trong nước, đánh tan quân Xiêm, đuổi sạch 29 vạn quân Thanh, dựng nên triều đại ngắn ngủi nhưng rực rỡ bậc nhất trong lịch sử Việt Nam.

Ấy vậy mà, khi các triều đại nối tiếp nhau đều chú tâm ghi chép lịch sử từ góc nhìn chính thống, triều Tây Sơn lại bị xem nhẹ, thậm chí cố tình bỏ qua. Ngay cả Đặng Xuân Bảng – một vị quan triều Nguyễn và nhà sử học nổi tiếng – cũng phải thừa nhận đây là một thiếu sót lớn, bởi 18 năm trị vì ở Bắc Hà (khi nhà Lê đã mất, nhà Nguyễn chưa lên) nếu không thuộc về Tây Sơn thì còn thuộc về ai?

Vì thế, sự xuất hiện của bộ sách Tây Sơn thực lục (tác giả Trần Hoàng Vũ) là một cột mốc quan trọng: không chỉ nhằm tái hiện giai đoạn lịch sử đặc biệt ấy, mà còn góp phần lấp đầy khoảng trống sử liệu kéo dài hơn 200 năm.

---

Nội dung và cấu trúc: Một “chính sử” về Tây Sơn

1. Bố cục hai tập – khung xương cho 25 năm

Bộ sách gồm hai tập lớn, tổng cộng 1444 trang, ghi chép theo trình tự thời gian, bao quát toàn bộ diễn biến lịch sử Tây Sơn:

• Tập 1: Từ khi Nguyễn Nhạc nổi dậy ở ấp Tây Sơn, cùng hai em Nguyễn Huệ – Nguyễn Lữ khởi nghĩa, đánh bại quân chúa Nguyễn, chiếm thành Quy Nhơn, rồi tiến ra Bắc Hà phò Lê diệt Trịnh, cho đến khi Quang Trung xưng đế năm 1788.
• Tập 2: Bắt đầu từ năm thứ hai niên hiệu Quang Trung (1789), sau chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa lừng lẫy, tiếp tục đến những năm cuối cùng khi Quang Trung đột ngột qua đời, triều đình rơi vào tay vua trẻ Quang Toản, và kết thúc với sự thất bại năm 1802 khi Nguyễn Ánh – Gia Long – lên ngôi.

2. Chính văn và chú văn – hai lớp tiếp cận

Điểm đặc biệt của Tây Sơn thực lục là cách tác giả trình bày theo hai tầng văn bản:

• Chính văn: Tường thuật sự kiện theo trình tự, ngắn gọn, mạch lạc, giữ tinh thần “thuật nhi bất tác” (ghi lại chứ không sáng tác).
• Chú văn: Phần ghi chú, đối chiếu, bàn luận, bổ sung những tư liệu gây tranh cãi, dị thuyết, hoặc những thông tin quan trọng nhưng không tiện đưa vào chính văn.

Cách làm này vừa đảm bảo tính khách quan, trung thực, vừa mở rộng không gian học thuật cho độc giả và giới nghiên cứu.

3. Lập trường sử học: đứng từ phía Tây Sơn

Trong lịch sử, phần lớn các bộ chính sử do nhà Nguyễn biên soạn thường nhìn nhận Tây Sơn với định kiến tiêu cực – những kẻ soán nghịch, nông dân nổi loạn. Ngược lại, tác giả Trần Hoàng Vũ chọn đứng từ lập trường Tây Sơn để soi chiếu lại các triều đại khác.

Đây là một cách tiếp cận công bằng, tương tự như việc Lê – Trịnh – Nguyễn – Thanh – Xiêm từng nhìn nhận Tây Sơn từ quan điểm riêng của họ. Nhờ vậy, độc giả được thấy một bức tranh đa chiều, thay vì chỉ một màu đen tối.

---

Giá trị của Tây Sơn thực lục

1. Lấp khoảng trống sử học

Gần như chưa có một bộ sử nào dành trọn vẹn cho triều đại Tây Sơn. Tây Sơn thực lục có thể coi là công trình tổng hợp đầy đủ nhất về giai đoạn này, cung cấp khung tham khảo đáng tin cậy cho người nghiên cứu cũng như độc giả yêu sử.

2. Trung thực và khách quan

Tác giả dựa vào vô số nguồn tư liệu: văn kiện ngoại giao, thơ văn của nhân vật lịch sử, sử liệu triều Lê – Trịnh – Nguyễn – Thanh – Xiêm, hồi ký của người châu Âu… Tất cả đều được đối chiếu kỹ lưỡng, giúp tái hiện sự kiện một cách cân bằng, không thiên lệch.

3. Khắc họa nhân vật sống động

Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ, Bùi Thị Xuân, Ngô Thì Nhậm, Phan Huy Ích… được tái hiện không chỉ như những nhân vật trong sách vở, mà như những con người bằng xương bằng thịt: có lý tưởng, khát vọng, tài năng nhưng cũng có những sai lầm, bi kịch.

4. Tái hiện một giai đoạn bi hùng

25 năm Tây Sơn là giai đoạn hội tụ đủ mọi yếu tố chính trị – quân sự – ngoại giao – văn hóa – thiên tai, với những biến động dữ dội: sự sụp đổ của các thế lực phong kiến cũ, chiến thắng lẫy lừng trước ngoại xâm, và sự sụp đổ chóng vánh của chính triều đại Tây Sơn. Tất cả được dựng lại như một bản trường ca bi hùng, vừa hào sảng vừa đau thương.

---

Lối viết và phong cách tác giả

Tác giả Trần Hoàng Vũ (1988) vốn là cử nhân lịch sử, hội viên Hội Khoa học Lịch sử An Giang, đã có nhiều công trình trước đó như Thoại Ngọc hầu qua những tài liệu mới (2017), Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh (2019), Mật bổn – Những bí ẩn lịch sử Việt Nam cổ trung đại (2021, 2023)…

So với các tác phẩm trước, Tây Sơn thực lục thể hiện rõ tinh thần học thuật chín muồi: lối viết súc tích, khách quan, không tô hồng, không bôi đen. Người đọc dễ dàng cảm nhận được tâm huyết của một nhà sử trẻ muốn “đòi lại công bằng” cho một triều đại từng bị bỏ quên.

---

Tầm quan trọng đối với người đọc hôm nay

1. Với độc giả phổ thông: Đây là một cuốn sách “vừa học vừa thưởng thức”. Mỗi trang sách không khô khan, mà đầy kịch tính, hấp dẫn như một tiểu thuyết lịch sử.
2. Với học sinh – sinh viên: Là nguồn tài liệu tham khảo quý giá, bổ sung góc nhìn khách quan cho các môn lịch sử.
3. Với giới nghiên cứu: Một bộ tư liệu tổng hợp đồ sộ, có chú thích khoa học, giúp mở ra nhiều hướng tiếp cận mới.
4. Với người yêu lịch sử Việt Nam: Là lời nhắc nhớ về một triều đại tuy ngắn ngủi nhưng đã để lại dấu ấn rực rỡ trong tâm thức dân tộc.

---

Cảm nhận cá nhân

Khi đọc Tây Sơn thực lục, mình có cảm giác như đang ngồi trước một thước phim tư liệu sống động, mỗi sự kiện được tái hiện với đầy đủ nhân vật, bối cảnh, đối thoại ngầm qua sử liệu. Có lúc hào hùng đến nghẹt thở – như chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa. Có lúc lại bi thương – như cái chết đột ngột của Quang Trung hay sự thất bại của Quang Toản.

Điều làm mình ấn tượng nhất là cách tác giả không né tránh sự thật: Tây Sơn từng chia rẽ nội bộ, từng có sai lầm trong trị chính, từng khiến lòng dân ly tán. Nhưng chính sự thẳng thắn ấy lại khiến bức tranh lịch sử trở nên chân thực và thuyết phục hơn.

---

Kết luận: Một công trình sử học xứng đáng

Bộ sách Tây Sơn thực lục không chỉ đơn thuần là một công trình khảo cứu, mà còn là một lời tri ân gửi đến những con người đã góp phần viết nên một chương sử bi hùng của dân tộc. Nó giúp chúng ta có cái nhìn toàn diện hơn, công bằng hơn về triều đại Tây Sơn – một triều đại tuy ngắn ngủi nhưng đã để lại những dấu ấn vĩnh hằng trong lịch sử.

Với 1444 trang, 2 tập, boxset sang trọng, có chữ ký tác giả, Tây Sơn thực lục thực sự là một công trình để đời, xứng đáng có mặt trong tủ sách của bất kỳ ai yêu lịch sử Việt Nam.

Link mua: https://www.trithuctrebooks.com/products/tay-son-thuc-luc-boxset-co-chu-ky-tac-gia-tran-hoang-vu